<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="bn">
	<id>https://boipedia.org/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%81%E0%A6%A3%E0%A6%BE_%28%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B8%29</id>
	<title>করুণা (উপন্যাস) - সংশোধনের ইতিহাস</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://boipedia.org/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%81%E0%A6%A3%E0%A6%BE_%28%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B8%29"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://boipedia.org/index.php?title=%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%81%E0%A6%A3%E0%A6%BE_(%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B8)&amp;action=history"/>
	<updated>2026-09-22T18:49:50Z</updated>
	<subtitle>এই উইকিতে এই পাতার সংশোধনের ইতিহাস</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.44.5</generator>
	<entry>
		<id>https://boipedia.org/index.php?title=%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%81%E0%A6%A3%E0%A6%BE_(%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B8)&amp;diff=1563&amp;oldid=prev</id>
		<title>খাত্তাব হাসান: ৩টি সংস্করণ আমদানি করা হয়েছে: পুরাতন উইকি থেকে আমদানি</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://boipedia.org/index.php?title=%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%81%E0%A6%A3%E0%A6%BE_(%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B8)&amp;diff=1563&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2025-12-12T16:42:50Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;৩টি সংস্করণ আমদানি করা হয়েছে: পুরাতন উইকি থেকে আমদানি&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;bn&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;1&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;← পূর্বের সংস্করণ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;1&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;১৬:৪২, ১২ ডিসেম্বর ২০২৫ তারিখে সংশোধিত সংস্করণ&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-notice&quot; lang=&quot;bn&quot;&gt;&lt;div class=&quot;mw-diff-empty&quot;&gt;(কোনও পার্থক্য নেই)&lt;/div&gt;
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>খাত্তাব হাসান</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://boipedia.org/index.php?title=%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%81%E0%A6%A3%E0%A6%BE_(%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B8)&amp;diff=1562&amp;oldid=prev</id>
		<title>Md Joni Hossain: /* পটভূমি */</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://boipedia.org/index.php?title=%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%81%E0%A6%A3%E0%A6%BE_(%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B8)&amp;diff=1562&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2025-07-13T18:27:50Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;span class=&quot;autocomment&quot;&gt;পটভূমি&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;bn&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;← পূর্বের সংস্করণ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;১৮:২৭, ১৩ জুলাই ২০২৫ তারিখে সংশোধিত সংস্করণ&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l13&quot;&gt;১৩ নং লাইন:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;১৩ নং লাইন:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== পটভূমি ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== পটভূমি ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;রবীন্দ্রনাথ যখন করুণা রচনা করেন, তখন তাঁর বয়স ছিল মাত্র ষোল বছর। এটি তাঁর প্রথম উপন্যাস হলেও পূর্ণাঙ্গ নয়, ফলে সাহিত্য সমালোচকেরা একে পূর্ণাঙ্গ উপন্যাসের মর্যাদা দেননি। এই রচনার পর তিনি আরও তেরটি উপন্যাস রচনা করেন। রচনার দিক থেকে &quot;করুণা&quot; পূর্ববর্তী হলেও [[বৌ-ঠাকুরাণীর হাট]] &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;(&lt;/del&gt;১৮৮৩&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;) &lt;/del&gt;ছিল তাঁর প্রথম প্রকাশিত উপন্যাস।&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;রবীন্দ্রনাথ যখন করুণা রচনা করেন, তখন তাঁর বয়স ছিল মাত্র ষোল বছর। এটি তাঁর প্রথম উপন্যাস হলেও পূর্ণাঙ্গ নয়, ফলে সাহিত্য সমালোচকেরা একে পূর্ণাঙ্গ উপন্যাসের মর্যাদা দেননি। এই রচনার পর তিনি আরও তেরটি উপন্যাস রচনা করেন। রচনার দিক থেকে &quot;করুণা&quot; পূর্ববর্তী হলেও [[বৌ-ঠাকুরাণীর হাট]] ১৮৮৩ &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;সালে &lt;/ins&gt;ছিল তাঁর প্রথম প্রকাশিত উপন্যাস।&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== বিষয়বস্তু ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== বিষয়বস্তু ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>Md Joni Hossain</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://boipedia.org/index.php?title=%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%81%E0%A6%A3%E0%A6%BE_(%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B8)&amp;diff=1561&amp;oldid=prev</id>
		<title>১৮:২৬, ১৩ জুলাই ২০২৫-এ Md Joni Hossain</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://boipedia.org/index.php?title=%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%81%E0%A6%A3%E0%A6%BE_(%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B8)&amp;diff=1561&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2025-07-13T18:26:33Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;bn&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;← পূর্বের সংস্করণ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;১৮:২৬, ১৩ জুলাই ২০২৫ তারিখে সংশোধিত সংস্করণ&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l1&quot;&gt;১ নং লাইন:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;১ নং লাইন:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&#039;&#039;&#039;করুণা&#039;&#039;&#039; &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;উনিশ শতকের শেষের দিকে রচনার মধ্য দিয়ে &lt;/del&gt;[[রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর|রবীন্দ্রনাথ &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ঠাকুরের&lt;/del&gt;]] উপন্যাস রচনার &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;শুরু। ‘ভারতী’ পত্রিকায় &lt;/del&gt;১৮৭৭-১৮৭৮ &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;খ্রীস্টাব্দ পর্যন্ত &lt;/del&gt;ধারাবাহিকভাবে প্রকাশিত &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;এ উপন্যাসটি &lt;/del&gt;২৭ পরিচ্ছেদ পর্যন্ত লেখা &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;হয়। তবে এটি তাঁর &lt;/del&gt;জীবদ্দশায় পুস্তকাকারে প্রকাশিত &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;হয় নি। &lt;/del&gt;১৯৬১ সালে পশ্চিমবঙ্গ সরকার কর্তৃক প্রকাশিত রবীন্দ্র &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;রচনাবলীতে ‘করুণা’ প্রথম প্রকাশিত &lt;/del&gt;হয়। &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;এটির পরিশেষ হয় নি বলে এটি উপন্যাসের সম্পূর্ণ মর্যাদা পায় নি (অসমাপ্ত উপন্যাস)। এটিকে বাদ দিয়ে &lt;/del&gt;রবীন্দ্রনাথ &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;মোট তেরোটি উপন্যাস লিখেছেন। ‘করুণা’ রচনার সময় রবীন্দ্রনাথের &lt;/del&gt;বয়স ছিল ষোল বছর। রচনার দিক থেকে &quot;করুণা&quot; পূর্ববর্তী হলেও [[বৌ-ঠাকুরাণীর হাট]] (১৮৮৩) উপন্যাসটি &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;প্রথম গ্রন্থাকারে প্রকাশ পায়। &lt;/del&gt;উনিশ শতকের &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;রেনেসাঁসের ফলে &lt;/del&gt;নর-নারীর মধ্যে &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;যে &lt;/del&gt;চেতনার ব্যবধান &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ঘটেছিল&lt;/del&gt;, &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;তারই বহিঃপ্রকাশ এ উপন্যাস। এ শতকের সংস্কার-আন্দোলনের সঙ্গে চিরাচরিত প্রথার বিরোধ ছিল এ উপন্যাসের মূল বিষয়। সেইসঙ্গে নারীমুক্তি সম্পর্কিত কিছু প্রশ্ন তিনি ‘করুণা’ চরিত্রের মধ্য দিয়ে পাঠকের কাছে রেখেছেন। যেমন&lt;/del&gt;, &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;প্রকৃত শিক্ষায় বঞ্চিত থাকার জন্য &lt;/del&gt;নারীর &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ব্যক্তিত্বের &lt;/del&gt;অভাব, বাবার সম্পত্তিতে কন্যাসন্তানের অনধিকার &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;এবং অপরিণত নারীর বাল্যবিবাহের ফলে স্বামীর সঙ্গে যে দুস্তর মানসিক ব্যবধান, তা &lt;/del&gt;রবীন্দ্রনাথ &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;তুলে ধরেছেন এ উপন্যাস ভাবনায়। এ উপন্যাসে &lt;/del&gt;নারীর অপরিণত ব্যক্তিত্বের কারণ অনুসন্ধান করেছেন &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;রবীন্দ্রনাথ।&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;{{তথ্যছক বই&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;| নাম             = করুণা&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;| লেখক            = [[রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর]]&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;| ভাষা            = [[বাংলা ভাষা|বাংলা]]&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;| দেশ             = [[ভারত]]&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;| ধরন            = [[উপন্যাস]]&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;| প্রকাশকাল      = ১৮৭৭–১৮৭৮ (ধারাবাহিক)&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;| প্রথম প্রকাশ   = ১৯৬১ (রবীন্দ্র রচনাবলী, পশ্চিমবঙ্গ সরকার)&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;| পরিণতি          = অসমাপ্ত&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;}}&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&#039;&#039;&#039;করুণা&#039;&#039;&#039; [[রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর|রবীন্দ্রনাথ &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ঠাকুর&lt;/ins&gt;]] &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;রচিত একটি অসমাপ্ত উপন্যাস। উনিশ শতকের শেষভাগে এটি রচনার মাধ্যমে তাঁর &lt;/ins&gt;উপন্যাস রচনার &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;সূচনা ঘটে। উপন্যাসটি &lt;/ins&gt;১৮৭৭-১৮৭৮ &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;সালের মধ্যে ‘[[ভারতী]]’ পত্রিকায় &lt;/ins&gt;ধারাবাহিকভাবে প্রকাশিত &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;হয়। এটি &lt;/ins&gt;২৭ পরিচ্ছেদ পর্যন্ত লেখা &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;হলেও &lt;/ins&gt;জীবদ্দশায় &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;কোনোদিন &lt;/ins&gt;পুস্তকাকারে প্রকাশিত &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;হয়নি। পরবর্তীতে &lt;/ins&gt;১৯৬১ সালে পশ্চিমবঙ্গ সরকার কর্তৃক প্রকাশিত &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;‘[[&lt;/ins&gt;রবীন্দ্র &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;রচনাবলী]]’তে প্রথমবার এটি গ্রন্থিত &lt;/ins&gt;হয়।&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;== পটভূমি ==&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;রবীন্দ্রনাথ &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;যখন করুণা রচনা করেন, তখন তাঁর &lt;/ins&gt;বয়স ছিল &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;মাত্র &lt;/ins&gt;ষোল বছর। &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;এটি তাঁর প্রথম উপন্যাস হলেও পূর্ণাঙ্গ নয়, ফলে সাহিত্য সমালোচকেরা একে পূর্ণাঙ্গ উপন্যাসের মর্যাদা দেননি। এই রচনার পর তিনি আরও তেরটি উপন্যাস রচনা করেন। &lt;/ins&gt;রচনার দিক থেকে &quot;করুণা&quot; পূর্ববর্তী হলেও [[বৌ-ঠাকুরাণীর হাট]] (১৮৮৩) &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ছিল তাঁর প্রথম প্রকাশিত উপন্যাস।&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;== বিষয়বস্তু ==&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;‘করুণা’ &lt;/ins&gt;উপন্যাসটি উনিশ শতকের &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[বাঙালি নবজাগরণ|রেনেসাঁসকালীন]] সামাজিক প্রেক্ষাপটে নারীমুক্তি ও সামাজিক সংস্কারের প্রতিচ্ছবি তুলে ধরে। সেই সময় &lt;/ins&gt;নর-নারীর মধ্যে চেতনার ব্যবধান, &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;বাল্যবিবাহ&lt;/ins&gt;, নারীর &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;শিক্ষার &lt;/ins&gt;অভাব, বাবার সম্পত্তিতে কন্যাসন্তানের অনধিকার &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ইত্যাদি বিষয় এই উপন্যাসে প্রতিফলিত হয়েছে। ‘করুণা’ চরিত্রের মাধ্যমে &lt;/ins&gt;রবীন্দ্রনাথ নারীর অপরিণত ব্যক্তিত্বের কারণ অনুসন্ধান করেছেন &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;এবং সমাজে নারীর অবস্থান নিয়ে গুরুত্বপূর্ণ প্রশ্ন উত্থাপন করেছেন।&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;== মূল্যায়ন ==&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;যদিও ‘করুণা’ উপন্যাসটি অসমাপ্ত, তবু এটি বাংলা সাহিত্যের ইতিহাসে একটি গুরুত্বপূর্ণ রচনা হিসেবে বিবেচিত হয়। এটি রবীন্দ্রনাথ ঠাকুরের সাহিত্যিক বিকাশের প্রাথমিক নিদর্শন এবং ঔপন্যাসিক রচনার সূচনা নির্দেশ করে।&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== তথ্যসূত্র ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== তথ্যসূত্র ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-added&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;* [https://www.banglasahitto.in/2021/01/rabindranath-tagore-and-his-novels.html রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর এবং তাঁর রচিত উপন্যাস]&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;* [https://www.banglasahitto.in/2021/01/rabindranath-tagore-and-his-novels.html রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর এবং তাঁর রচিত উপন্যাস]&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;* [http://www.rabindratirtha-wbhidcoltd.co.in/Rabisarani/search রবি সরণি] {{ওয়েব আর্কাইভ|url=https://web.archive.org/web/20210516071221/http://www.rabindratirtha-wbhidcoltd.co.in/Rabisarani/search |date=১৬ মে ২০২১ }}&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;* [http://www.rabindratirtha-wbhidcoltd.co.in/Rabisarani/search রবি সরণি] {{ওয়েব আর্কাইভ|url=https://web.archive.org/web/20210516071221/http://www.rabindratirtha-wbhidcoltd.co.in/Rabisarani/search |date=১৬ মে ২০২১ }}&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;* বাংলা সাহিত্যের ইতিবৃত্ত, ড. &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;দুুলাল &lt;/del&gt;চক্রবর্তী, জুলাই - ২০০৭, বাণী বিতান।&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;* বাংলা সাহিত্যের ইতিবৃত্ত, ড. &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;দুলাল &lt;/ins&gt;চক্রবর্তী, জুলাই - ২০০৭, বাণী বিতান।&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;* [http://twocircles.net/2011may08/life_rabindranath_tagore_glance.html একনজরে রবীন্দ্রনাথ ঠাকুরের জীবনী (ইংরেজি)]&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;* [http://twocircles.net/2011may08/life_rabindranath_tagore_glance.html একনজরে রবীন্দ্রনাথ ঠাকুরের জীবনী (ইংরেজি)]&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;*&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-added&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== বহিঃসংযোগ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== বহিঃসংযোগ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-added&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;* [https://www.banglaguide.info/2020/10/blog-post_20.html?m=1 রবীন্দ্রনাথ ঠাকুরের উপন্যাস সমগ্র] {{ওয়েব আর্কাইভ|url=https://web.archive.org/web/20210516073241/https://www.banglaguide.info/2020/10/blog-post_20.html?m=1 |date=১৬ মে ২০২১ }}&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;* [https://www.banglaguide.info/2020/10/blog-post_20.html?m=1 রবীন্দ্রনাথ ঠাকুরের উপন্যাস সমগ্র] {{ওয়েব আর্কাইভ|url=https://web.archive.org/web/20210516073241/https://www.banglaguide.info/2020/10/blog-post_20.html?m=1 |date=১৬ মে ২০২১ }}&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;* [https://www.bcssolutionbd.com/bangla/bangla-literature/modern-era/%E0%A6%B0%E0%A6%AC%E0%A7%80%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%A5-%E0%A6%A0%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%A8%E0%A7%8D/ রবীন্দ্রনাথ ঠাকুরের উপন্যাস] {{ওয়েব আর্কাইভ|url=https://web.archive.org/web/20210516093208/https://www.bcssolutionbd.com/bangla/bangla-literature/modern-era/%E0%A6%B0%E0%A6%AC%E0%A7%80%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%A5-%E0%A6%A0%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%A8%E0%A7%8D/ |date=১৬ মে ২০২১ }}&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;* [https://www.bcssolutionbd.com/bangla/bangla-literature/modern-era/%E0%A6%B0%E0%A6%AC%E0%A7%80%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%A5-%E0%A6%A0%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%A8%E0%A7%8D/ রবীন্দ্রনাথ ঠাকুরের উপন্যাস] {{ওয়েব আর্কাইভ|url=https://web.archive.org/web/20210516093208/https://www.bcssolutionbd.com/bangla/bangla-literature/modern-era/%E0%A6%B0%E0%A6%AC%E0%A7%80%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%A5-%E0%A6%A0%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%A8%E0%A7%8D/ |date=১৬ মে ২০২১ }}&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;* [https://bongquotes.com/rabindranath-tagore-novels/ রবীন্দ্রনাথ ঠাকুরের উপন্যাসগুলি]&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;* [https://bongquotes.com/rabindranath-tagore-novels/ রবীন্দ্রনাথ ঠাকুরের উপন্যাসগুলি]&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;{{সূত্র তালিকা}}&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-added&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;[[বিষয়শ্রেণী:বাংলা ভাষার উপন্যাস]]&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;[[বিষয়শ্রেণী:বাংলা ভাষার উপন্যাস]]&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;[[বিষয়শ্রেণী:ভারতীয় উপন্যাস]]&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;[[বিষয়শ্রেণী:ভারতীয় উপন্যাস]]&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;[[বিষয়শ্রেণী:রবীন্দ্রনাথ ঠাকুরের উপন্যাস]]&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;[[বিষয়শ্রেণী:রবীন্দ্রনাথ ঠাকুরের উপন্যাস]]&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>Md Joni Hossain</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://boipedia.org/index.php?title=%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%81%E0%A6%A3%E0%A6%BE_(%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B8)&amp;diff=1560&amp;oldid=prev</id>
		<title>Md Joni Hossain: &quot;&#039;&#039;&#039;করুণা&#039;&#039;&#039; উনিশ শতকের শেষের দিকে রচনার মধ্য দিয়ে রবীন্দ্রনাথ ঠাকুরের উপন্যাস রচনার শুরু। ‘ভারতী’ পত্রিকায় ১৮৭৭-১৮৭৮ খ্রীস্টাব্দ পর্যন্ত ধারাবাহিকভ...&quot; দিয়ে পাতা তৈরি</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://boipedia.org/index.php?title=%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%81%E0%A6%A3%E0%A6%BE_(%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B8)&amp;diff=1560&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2025-07-13T18:24:31Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&amp;quot;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;করুণা&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; উনিশ শতকের শেষের দিকে রচনার মধ্য দিয়ে &lt;a href=&quot;/index.php?title=%E0%A6%B0%E0%A6%AC%E0%A7%80%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%A5_%E0%A6%A0%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A7%81%E0%A6%B0&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর (পাতার অস্তিত্ব নেই)&quot;&gt;রবীন্দ্রনাথ ঠাকুরের&lt;/a&gt; উপন্যাস রচনার শুরু। ‘ভারতী’ পত্রিকায় ১৮৭৭-১৮৭৮ খ্রীস্টাব্দ পর্যন্ত ধারাবাহিকভ...&amp;quot; দিয়ে পাতা তৈরি&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;নতুন পাতা&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;করুণা&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; উনিশ শতকের শেষের দিকে রচনার মধ্য দিয়ে [[রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর|রবীন্দ্রনাথ ঠাকুরের]] উপন্যাস রচনার শুরু। ‘ভারতী’ পত্রিকায় ১৮৭৭-১৮৭৮ খ্রীস্টাব্দ পর্যন্ত ধারাবাহিকভাবে প্রকাশিত এ উপন্যাসটি ২৭ পরিচ্ছেদ পর্যন্ত লেখা হয়। তবে এটি তাঁর জীবদ্দশায় পুস্তকাকারে প্রকাশিত হয় নি। ১৯৬১ সালে পশ্চিমবঙ্গ সরকার কর্তৃক প্রকাশিত রবীন্দ্র রচনাবলীতে ‘করুণা’ প্রথম প্রকাশিত হয়। এটির পরিশেষ হয় নি বলে এটি উপন্যাসের সম্পূর্ণ মর্যাদা পায় নি (অসমাপ্ত উপন্যাস)। এটিকে বাদ দিয়ে রবীন্দ্রনাথ মোট তেরোটি উপন্যাস লিখেছেন। ‘করুণা’ রচনার সময় রবীন্দ্রনাথের বয়স ছিল ষোল বছর। রচনার দিক থেকে &amp;quot;করুণা&amp;quot; পূর্ববর্তী হলেও [[বৌ-ঠাকুরাণীর হাট]] (১৮৮৩) উপন্যাসটি প্রথম গ্রন্থাকারে প্রকাশ পায়। উনিশ শতকের রেনেসাঁসের ফলে নর-নারীর মধ্যে যে চেতনার ব্যবধান ঘটেছিল, তারই বহিঃপ্রকাশ এ উপন্যাস। এ শতকের সংস্কার-আন্দোলনের সঙ্গে চিরাচরিত প্রথার বিরোধ ছিল এ উপন্যাসের মূল বিষয়। সেইসঙ্গে নারীমুক্তি সম্পর্কিত কিছু প্রশ্ন তিনি ‘করুণা’ চরিত্রের মধ্য দিয়ে পাঠকের কাছে রেখেছেন। যেমন, প্রকৃত শিক্ষায় বঞ্চিত থাকার জন্য নারীর ব্যক্তিত্বের অভাব, বাবার সম্পত্তিতে কন্যাসন্তানের অনধিকার এবং অপরিণত নারীর বাল্যবিবাহের ফলে স্বামীর সঙ্গে যে দুস্তর মানসিক ব্যবধান, তা রবীন্দ্রনাথ তুলে ধরেছেন এ উপন্যাস ভাবনায়। এ উপন্যাসে নারীর অপরিণত ব্যক্তিত্বের কারণ অনুসন্ধান করেছেন রবীন্দ্রনাথ।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== তথ্যসূত্র ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://www.banglasahitto.in/2021/01/rabindranath-tagore-and-his-novels.html রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর এবং তাঁর রচিত উপন্যাস]&lt;br /&gt;
* [http://www.rabindratirtha-wbhidcoltd.co.in/Rabisarani/search রবি সরণি] {{ওয়েব আর্কাইভ|url=https://web.archive.org/web/20210516071221/http://www.rabindratirtha-wbhidcoltd.co.in/Rabisarani/search |date=১৬ মে ২০২১ }}&lt;br /&gt;
* বাংলা সাহিত্যের ইতিবৃত্ত, ড. দুুলাল চক্রবর্তী, জুলাই - ২০০৭, বাণী বিতান।&lt;br /&gt;
* [http://twocircles.net/2011may08/life_rabindranath_tagore_glance.html একনজরে রবীন্দ্রনাথ ঠাকুরের জীবনী (ইংরেজি)]&lt;br /&gt;
*&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== বহিঃসংযোগ ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://www.banglaguide.info/2020/10/blog-post_20.html?m=1 রবীন্দ্রনাথ ঠাকুরের উপন্যাস সমগ্র] {{ওয়েব আর্কাইভ|url=https://web.archive.org/web/20210516073241/https://www.banglaguide.info/2020/10/blog-post_20.html?m=1 |date=১৬ মে ২০২১ }}&lt;br /&gt;
* [https://www.bcssolutionbd.com/bangla/bangla-literature/modern-era/%E0%A6%B0%E0%A6%AC%E0%A7%80%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%A5-%E0%A6%A0%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%A8%E0%A7%8D/ রবীন্দ্রনাথ ঠাকুরের উপন্যাস] {{ওয়েব আর্কাইভ|url=https://web.archive.org/web/20210516093208/https://www.bcssolutionbd.com/bangla/bangla-literature/modern-era/%E0%A6%B0%E0%A6%AC%E0%A7%80%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%A5-%E0%A6%A0%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%A8%E0%A7%8D/ |date=১৬ মে ২০২১ }}&lt;br /&gt;
* [https://bongquotes.com/rabindranath-tagore-novels/ রবীন্দ্রনাথ ঠাকুরের উপন্যাসগুলি]&lt;br /&gt;
{{সূত্র তালিকা}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[বিষয়শ্রেণী:বাংলা ভাষার উপন্যাস]]&lt;br /&gt;
[[বিষয়শ্রেণী:ভারতীয় উপন্যাস]]&lt;br /&gt;
[[বিষয়শ্রেণী:রবীন্দ্রনাথ ঠাকুরের উপন্যাস]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Md Joni Hossain</name></author>
	</entry>
</feed>